O autorze
Absolwent Wydziału Prawa i Administracji UW. Asystent sędziego w sądzie rejonowym, pionie cywilnym.
Interesuje się cywilnym prawem materialnym i procesowym, w szczególności egzekucyjnym.
W wolnych chwilach podróżuje, lubi polskie i zagraniczne kino, beletrystykę oraz książki popularnonaukowe.

Kogo sąd cywilny zwolni z kosztów sądowych?

Jedną z zasad rządzących wymiarem sprawiedliwości jest zasada odpłatności. Oznacza to, że każdy zainteresowany, chcący skorzystać z ochrony prawnej przed sądem, poniesie pewne koszty finansowe. Od powyższej zasady ustawodawca, mając na uwadze stopień dostępności do ochrony prawnej, wprowadził wyjątek w postaci zwolnienia od kosztów sądowych.

W sprawach cywilnych instytucja zwolnienia od kosztów sądowych została uregulowana w ustawie z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Kosztami sądowymi z jakimi spotkamy się w sądzie są opłaty sądowe i wydatki. Podstawową opłatą jest opłata od pozwu, która może być określona przez ustawę kwotowo lub stosunkowo (procentowo, ułamkowo).



Przykład: Decydujemy się na skorzystanie z pomocy sądu, albowiem zmarła bliska nam osoba i chcemy uregulować sprawy spadkowe. W tym celu składamy do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. Do wniosku należy dołączyć dowód opłaty w wysokości 50 zł (opłata stała). Bez takiego dowodu, zostaniemy wezwani przez Sąd do uiszczenia odpowiedniej opłaty w terminie tygodniowym od odebrania wezwania - pod rygorem zwrotu wniosku. Należy pamiętać, że Sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata (art. 1262§1 k.p.c.).

Natomiast wydatki to koszty związane z postępowaniem dowodowym.

Przykład: wnioskodawca przychodzi do sądu z żądaniem zniesienia współwłasności nieruchomości w ten sposób, żeby przyznać mu własność przedmiotowej nieruchomości ze spłatą na rzecz pozostałych współwłaścicieli. We wniosku głównym wnioskodawca zamieścił wniosek dowodowy w postaci dowodu z opinii biegłego sądowego na okoliczność ustalenia wartości nieruchomości. Koszty biegłego co do zasady pokrywa strona postępowania. W wypadku wyceny nieruchomości, koszty jej sporządzenia wahają się w granicach 2000-2500 zł za operat szacunkowy. Po kontroli formalnej wniosku głównego Sąd wzywa stronę, która wnosi o podjęcie czynności połączonej z wydatkami, do uiszczenia zaliczki na ich pokrycie w wysokości określonej przez sąd. Do momentu, w którym strona nie uiści zaliczki, sąd nie przeprowadzi dowodu z opinii biegłego.

W pewnych sytuacjach Sąd może zwolnić zainteresowanego od uiszczania opłat lub wydatków. Zwolnienie może być częściowe lub w całości. W drugim wariancie, zwolniona strona nie ponosi żadnych kosztów – ani bieżących ani tych, których konieczność poniesienia wyniknie w toku postępowania. Co ciekawe, zwolnienie od kosztów w całości rozciąga się na postępowanie odwoławcze. W rezultacie strona nie ma obowiązku uiszczania opłaty od apelacji/zażalenia, ani innych kosztów związanych z postępowaniem przed II instancją oraz w postępowaniu egzekucyjnym.

Instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy. Ustawodawca przewidział ją dla osób najbiedniejszych, dla których konieczność pokrycia kosztów wygenerowanych w toku postępowania, powodowałaby poważny uszczerbek w ich majątku.

Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych może być wniesiony w piśmie inicjującym postępowanie (np. pozew lub wniosek o zabezpieczenie powództwa)lub ustnie do protokołu rozprawy. We wniosku strona winna określić czy wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych w części, t.j. od jakich konkretnie opłat lub wydatków, czy wnosi o zwolnienie w całości. Konieczne jest również dołączenie do wniosku oświadczenia obejmującego szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie należy złożyć na urzędowym formularzu, który można znaleźć na stronie internetowej danego sądu lub www.bip.ms.gov.pl/formularze.

Niniejsze oświadczenie strona musi wypełnić zgodnie z rzeczywistym stanem majątkowym. Brak dołączonego do wniosku o zwolnienie od kosztów oświadczenia o stanie majątkowym lub nienależycie wypełniony wzór oświadczenia, procedura cywilna traktuje jako brak formalny pisma procesowego. W tej sytuacji Sąd wzywa wnioskodawcę do nadesłania oświadczenia w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu wniosku. Jeżeli stronę reprezentuje profesjonalny pełnomocnik, Sąd zwróci wniosek, jeżeli nie dołączono oświadczenia. Należy podkreślić, iż jeżeli oświadczenie jest niezupełne, zawiera braki uniemożliwiające nadanie sprawy dalszego biegu, Sąd wezwie stronę reprezentowaną przez profesjonalnego pełnomocnika, do ich uzupełnienia. W tym wypadku zwrot wniosku jest niedopuszczalny (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2015 roku, sygn. akt I CZ 67/14). Obowiązek złożenia oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym dotyczy jedynie osób fizycznych.

Badając sytuację majątkową wnioskodawcy, Sąd bierze pod uwagę liczbę osób będących na jego utrzymaniu, miesięczny dochód netto, wysokość posiadanych oszczędności oraz koszty związane z utrzymaniem. Im lepiej wnioskodawca udokumentuje wysokość dochodów i kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, tym większe szanse na uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Przykładowo, warto przedstawić sądowi rozliczenie podatkowe za poprzedni rok podatkowy, odcinek z renty lub emerytury, umowę o pracę lub zlecenie, z których wynika wysokość miesięcznych zarobków, umowy kredytowe, zajęcia komornicze. Ważną okolicznością dla Sądu będzie choroba i koszty jej leczenia, stopień niepełnosprawności, pomoc z ośrodka pomocy społecznej.

W praktyce orzeczniczej rozpoznanie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych ogranicza się jedynie do zbadania wiarygodności oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz treści samego wniosku. Jeżeli Sąd dojdzie do przekonania, że oświadczenie wnioskodawcy jest mało wiarygodne, tzn. wnioskodawca podał, iż zarabia 1400 zł netto, a koszty miesięcznego utrzymania jego i rodziny wynoszą 2000 zł miesięcznie, to Sąd odmawia zwolnienia od kosztów sądowych. Taka praktyka wydaje się być nieprawidłowa.

Zgodnie z art. 109 ust. 1 ustawy o kosztach w sprawach cywilnych Sąd może zarządzić stosowne dochodzenie, jeżeli na podstawie okoliczności sprawy lub oświadczeń strony przeciwnej powziął wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony domagającej się zwolnienia od kosztów sądowych lub z niego korzystającej. Rzadko zdarza się, żeby Sąd zarządzał dochodzenie w takiej sprawie. Warto zwrócić uwagę na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2014 roku w sprawie I CZ 71/14, w uzasadnieniu którego stwierdził, że jeżeli podane w oświadczeniu dane budzą wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony ubiegającej się o zwolnienie od kosztów, czy też zawierają braku merytoryczne, powinien zarządzić stosowne dochodzenie, o którym mowa w art. 109 ust. 1 ustawy o kosztach. Bez zarządzenia takiego dochodzenia sąd nie może wprost oddalić wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych na tej podstawie, że oświadczenie zawiera niepełne, niewiarygodne czy nierzetelne informacje o stanie majątkowym strony.

Dlatego też, w wypadku oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych z przyczyn niewiarygodności oświadczenia majątkowego, warto poddać takie orzeczenie kontroli sądu odwoławczego. Na postanowienie w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt. 2 k.p.c.).

Zwolnienie od kosztów sądowych a fakt pozostawania na bezrobociu
Nie wydaje się być zasadne zwalnianie od kosztów sądowych wszystkich osób bezrobotnych. Bardzo częstym przypadkiem jest, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym wnioskodawca wskazuje, że zamieszkują z nim dzieci. Sąd analizując oświadczenie winien zwrócić uwagę, czy dzieci są pełnoletnie, uczą się albo czy są niepełnosprawne lub niezdolne do pracy. Sam fakt utrzymywania pełnoletnich i samodzielnych dzieci nie może być podstawą do zwolnienia od opłat i wydatków sądowych. Jeżeli nic nie stoi na przeszkodzie, aby pełnoletni członek rodziny podjął zatrudnienie w celu uzyskania środków niezbędnych do utrzymania, to w żadnym stopniu nie zasługuje na uwzględnienie okoliczność utrzymywania takiej osoby. Tym bardziej trudno powoływać się na tę okoliczność przed sądami obejmującymi swoją właściwością duże miasta, np. Warszawa czy Wrocław, które zapewniają liczne możliwości zatrudnienia dla osób z różnymi kwalifikacjami.

Osoba prawna również może starać się o zwolnienie z kosztów postępowania
Z instytucji zwolnienia od kosztów sądowych może skorzystać również osoba prawna oraz jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, a której ustawa przyznaje zdolność prawną. W takim wypadku przy składaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należy wykazać, iż podmiot nie jest w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem. Wystarczającym dowodem na tę okoliczność będzie sprawozdanie finansowe przedsiębiorstwa, a w szczególności obligatoryjny element tego sprawozdania - bilans zysków i strat, który świadczy o kondycji finansowej danej instytucji.

Na końcu należy podkreślić, iż osoba zwolniona od kosztów sądowych w części lub całości, nie jest zwolniona od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Jeżeli taka osoba przegrała postępowanie, Sąd zasądzi od niej na rzecz przeciwnika procesowego, koszty które ten poniósł, w tym ewentualne koszty zastępstwa procesowego (art. 108 ustawy o kosztach).
Trwa ładowanie komentarzy...